Welke formatie zal de komende jaren domineren?

Auteur Jonathan Wilson schreef een boek over voetbaltaktiek, met de naam: "Inverting The Pyramid". Dit boek werd goed ontvangen door critici. Het interessante aan dit boek is dat het probeert met argumenten een analyse te geven van de taktieken van de afgelopen tien jaar.

Ik neem het jullie niet kwalijk als jullie nog nooit een boek hebben gelezen over voetbal, afgezien misschien van Snelle Jelle of Kick Wilstra, maar dat zijn kinderboeken. Het kan heel veel inzicht geven om het voetbal eens van de analytische kant te bekijken. Laten we eens met Wilson meegaan in de evolutie van de formaties die de afgelopen jaren gehanteerd zijn. Daarna is het interessant een voorspelling te doen over welke kant het opgaat.

Tactisch gezien werd in de 80er en 90er jaren de strijd op de velden grotendeels gevoerd tussen 4-4-2 en 3-5-2. Een paar clubs (waaronder Ajax) wisten nog succes te behalen met 4-3-3, maar dit was zeldzaam.

In de 4-4-2 vs de 3-5-2 formatie is het probleem met de laatste dat één van de centrale verdedigers overbodig wordt. Hierdoor ontstaat een gat in het midden van het veld waar een middenvelder van de tegenstander in kan duiken. Dit is te voorkomen, maar vereist getalenteerde middenvelders die van zestien meter naar zestien meter kunnen sprinten de hele wedstrijd lang. De teams geleid door Maradona hanteerden de 3-5-2 en maakten het een populaire formatie. Heb je die kwaliteiten echter niet, dan is de 3-5-2 een blok aan het been.

De 4-4-2 heeft uiteindelijk het stokje overgenomen, omdat het een betere balans biedt. Rond de eeuwwisseling was het de formatie die de meeste indruk maakte. Tijdens France '98 speelden bijna alle landen 4-4-2 en Arsenal wordt wel gezien als de hogeschool voor het 4-4-2.

Maar inmiddels hebben we kunnen zien dat ook 4-4-2 niet heilig is. Om een 4-4-2 te bestrijden hadden teams een drukker bezet middenveld nodig. Hiervoor moest men een aanvaller opofferen. Omdat één van de aanvallers in een 4-4-2 toch vaak een bliksemafleider was, betekende dit feitelijk maar een kleine stap.

De 4-5-1 werd populair, ook onder de noemer 4-2-3-1, met twee controleurs en een schaduwspits. Het Nederlands elftal speelde deze formatie op het EK 2008. Het voordeel van deze formatie is dat het bij balbezit snel een dodelijke 4-3-3 kan worden als de twee buitenste middenvelders doorschuiven.

Naast de 4-5-1, zien we nu ook de opkomst van 4-6-0. Voorbeelden hiervan zijn AS Roma en Manchester United. Deze teams spelen zonder een echte spits, maar veel creatieve middenvelders die met loopacties ruimte creëren. Dat dit werkt behoeft geen betoog. De reden is dat verdedigers moeite hebben met uit te zoeken wie ze precies moeten dekken, omdat er geen spitsen statisch voorin lopen. Natuurlijk heeft een 4-6-0 ook nadelen. Door het kleinere speelveld moet er secuur gepasst worden. Daarbij moeten de voorste middenvelders zeer dynamisch zijn, met veel loopvermogen en een neusje voor het doel.

De vraag wat de volgende tactische evolutie zal worden dringt zich nu aan. Persoonlijk denk ik dat we de 4-5-1 komend seizoen nog veel zullen zien. De variant die Nederland speelde (en PSV onder Vergoossen) bleek succesvol maar kwetsbaar in bepaalde duels. Hetzelfde geldt voor wat Spanje deed met 4-1-4-1.

Het is best mogelijk dat er een 3-6-1 gaat ontstaan. Feitelijk betekent dit een 3-3-3-1. De aanvallende backs verliezen dan hun waarde, maar dit geeft verdedigend meer zekerheid. De extra middenvelder zorgt voor een overwicht t.o.v. 4-5-1.